Μονή Σταυρωμένου

Μονή Σταυρωμένου (πηγή : Λαικές τελετουργίες στην Κρήτη, Νίκος Ψιλάκης, 2005)

Μκρή μονή στην περιφέρεια του χωριού Αυγενική Μαλεβιζίου, κοντά στον οικισμό Βλαχιανά.

Ελάχιστα πράγματα θυμίζουν σή­μερα το παλιό μοναστήρι που χρονολογείται από την εποχή της Ενετοκρατίας, όπως δείχνουν τα σωζόμενα ερείπια νοτίως του να­ού. Διατηρείται μόνον ο νότιος τοίχος ενός μεγάλου κτηρίου με ένα κυκλικό παράθυρο. Για την οικοδόμηση του έχουν χρησιμοποιηθεί πωρόλιθοι που προφανώς έχουν μεταφερθεί από άλλη πε­ριοχή. Ο ναός είναι μονόκλιτη βασιλική αφιερωμένη στην Ύψωση του Τιμίου Σταυρού και γιορτάζει στις 14 Σεπτεμβρίου.

Όπως μαρτυρούν οι κάτοικοι της περιοχής, πριν από μερικές δε­καετίες υπήρχαν και άλλα κτίσματα, που κατεδαφίστηκαν από τη μπουλντόζα κατά τη διάνοιξη του δρόμου και τη "διαμόρφωση" του χώρου. Πιο συγκεκριμένα, υπήρχε ληνός (πατητήρι), ένα κτή­ριο που θύμιζε ελαιοτριβείο, και αρκετά τμήματα από τη θεμελίω­ση κελλιών.

Η παλαιότερη ιστορία του μονυδρίου είναι άγνωστη. Ίσως διε­τέλεσε εξάρτημα άλλης μεγαλύτερης μονής.

Η τοπική παράδοση αναφέρει ότι παλαιότερα σχετιζόταν με τη Μονή Βροντησίου, πληροφορία όμως που δεν επιβεβαιώνεται από τα υπάρχοντα στοιχεία, ούτε και από το κτηματολόγιο του Βροντησίου που γρά­φτηκε το 1918-19.

Ο ναός του Σταυρωμένου βρισκόταν σε κακή κατάσταση έναν αιώνα μετά την τουρκική κατάκτηση. Στην άδεια που παραχώρη­σαν οι τουρκικές αρχές για την επισκευή στην επαρχία Μαλεβιζίου, αναφέρεται και η Εκκλησία Εσταυρωμένος, χωρίς να προσδιορίζεται πού ακριβώς βρίσκεται αυτή η εκκλησία. Πιστεύουμε πως πρόκειται για το Μονύδριο του Σταυρωμενου, αφού αναφέρε­ται μαζί με το ναό του Αγίου Γεωργίου της Αυγενικής.

Η άδεια προέβλεπε:

«Νά επιδιορθωθούν ή θύρα και τά δύο παράθυρα της

Εκκλησίας Εσταυρωμένος μήκους 14, πλάτους 7 και ύψους 8

πήχεων. Να ανακαινισθούν τα θυρόφυλλα καί παραθυρόφυλλα

και τά είκοσι στασίδια της. Να επιδιορθώθη τό ξύλινον τέμπλον

της και ή στέγη της, Νά επιχρισθούν μέ άσβεστον οι εξωτερικοί

τοίχοι της. Άπαιτηθησομενα υλικά: Κεραμίδια 1000.

Κεραμοκονία όκαδ. 50. "Ασβεστος φορτ. 30. "Αμμος φορτ. 15.

Σανίδες βενετικά 50. Καδρόνια 50. Καρφιά διάφορα 1500.

Εργατικά κτιστών ημερομίσθια 150. Εργατών 15. Ξυλουργών

20».

(Ν. Σταυρινίδη, Μεταφράσεις Δ' σελ. 292).

Από τα έγγραφα της Δημογεροντίας Ηρακλείου προκύπτει ότι γύρω στα 1870 το μοναστήρι ήταν εγκαταλελειμμένο και τα κτήμα­τα του ενοικιάζονταν σε ιδιώτες. Από την προκήρυξη δημοπρα­σίας για την ενοικίαση των κτημάτων (18 Σεπτεμβρίου 1869) πλη­ροφορούμαστε ότι διέθετε αγρούς εκτάσεως 94 μουζουρίων που περιείχαν 93 ελαιόδεντρα. Το Σεπτέμβριο του 1869 τα κτήματα αυτά νοιάστηκαν έναντι 5.500 γροσιών στον Δημήτριο Πατεδάκη κάτοικο Αυγενικής.

Το 1872 έλαβε χώρα διένεξη ανά­μεσα στους ενοικιαστές του μονυδρίου και κατοίκους του οικισμού Βλαχιανά με αφορμή έναν αγροτικό δρόμο που περνούσε μέσα από τα κτήματα του Σταυρωμένου.

Εκείνα τα χρόνια φαίνεται πως γράφτηκε ο επίλογος για το πα­λιό μοναστήρι της Αυγενικής. Τα κτήρια υπήρχαν ακόμη και, πο­λύ πιθανόν, διατηρείτο σε καλή κατάσταση το μεγάλο, που σήμερα υπάρχει μόνον ο νότιος τοίχος του με το κυκλικό παράθυρο. Κάτοικοι της περιοχής λοιπόν πήγαν και πήραν... τα δοκάρια από την οροφή του!